Koplopers in duurzaam ondernemerschap

De MVO-Alliantie Noord-Nederland is een publiek-privaat samenwerkingsverband van bedrijven en organisaties die de komende jaren grote stappen willen maken op weg naar een circulaire en inclusieve economie in Noord-Nederland. De ambitie is om in 2020 de zelf geformuleerde ambities gerealiseerd te hebben. Alliantiepartners hebben in de afgelopen jaren op dat gebied al veel resultaten bereikt en met die basis bundelen zij nu hun krachten. Het alliantieproject ‘Koplopers in duurzaam ondernemerschap’ begint in de regio Assen/Drenthe en kan daarna doorgaan in andere Noordelijke regio’s. Het project ‘koplopers in duurzaam ondernemerschap’ richt zich op de circulaire economie en daarmee vooral op de planet-kant van MVO. We ondersteunen (MKB) ondernemers bij het in beeld brengen van de huidige stand van CE-zaken en stimuleren hen om met ambitie de circulaire/milieu aspecten van hun bedrijfsvoering te verbeteren. Daarbij speelt de realisatie dat toekomstproof ondernemerschap vraagt om duurzame innovatie een belangrijke rol, want bedrijven die op de oude/fossiele voet doorgaan zullen de aansluiting met die toekomst gaan missen. Voor de toekomstige werkgelegenheid in de regio kan dat heel negatief uitwerken. Het gaat er dus om dat ondernemers de urgentie van duurzame innovatie gaan voelen en daar naar gaan handelen.

In dit project kiezen we voor een stapsgewijze aanpak om een groot aantal ondernemingen duurzamer te laten ondernemen. Stappen die maatwerk mogelijk maken en kennisdeling bevorderen. Afhankelijk van het eigen ontwikkelstadium kiest een bedrijf de eigen instap in het project. Het project leidt door zijn opbouw weer tot specifieke icoonprojecten gericht op innovatie, CO2-reductie en het sluiten van grondstofketens, volgens de principes van de circulaire economie.

 

Projectpartners en hun inbreng

  • Rabobank Assen-Noord Drenthe – landelijke en regionale expertise met circulaire economie & innovatie;
  • Natuur- en Milieufederatie Drenthe – expertise en regionaal netwerk met betrekking tot duurzaamheid;
  • DZyzzion – ontwikkelaar en uitvoerder Koploperprojecten in Friesland en Groningen;
  • AssenvoorAssen – MVO-Platform Assen en register MVO-Certificaten van de MVO-Alliantie;
  • MVO Nederland – landelijke expertise met betrekking tot het bevorderen van duurzaam ondernemen;

Deze partners zijn de trekkers van het project. Andere bedrijven/organisaties en andere alliantiepartners kunnen bij het project aansluiten. In Drenthe zijn in de gemeente Emmen en de gemeente Hoogeveen organisaties die al interesse hebben getoond voor participatie in dit alliantieproject.

 

Doel van dit samenwerkingsproject

MKB-bedrijven en maatschappelijke organisaties ondersteunen bij hun ontwikkeling, toepassing en innovatie gericht op de toekomst – in de circulaire en inclusieve economie. Het project richt zich op het creëren van brede basis van ondernemers in en rond Assen die de Planet kant van MVO een plek geven in hun bedrijfsvoering. Binnen drie bedrijven of ketens wordt een innovatief (keten)project gestart volgens de principes van circulaire economie.

 

Aanpak

Dat doel willen we bereiken door MKB bedrijven een programma te bieden dat aansluit bij het individuele bedrijf en drie stappen kent. De eerste stap legt de basis in het eigen bedrijf via een bewezen koploperbenadering. De tweede stap brengt degenen die daar mee verder willen meer verdieping en inzicht over de circulaire economie en de (keten)samenwerking met andere bedrijven. De derde stap leidt tot een aantal branche/keten trajecten en nieuwe projecten waarbij bedrijven/organisaties product- en grondstofketens sluiten. Dat laatste gebeurt door innovatieve ketenprojecten of door herontwerp van producten, gebruik van nieuwe grondstoffen of het sluiten van energiekringlopen.

Bedrijven/organisaties kunnen direct op elk van deze stappen insteken afhankelijk van de MVO-ontwikkelfase waar ze zelf inzitten.

Het MVO-certificaat van de MVO-Alliantie Noord Nederland is onderdeel van dit project. Het kan aan deelnemende bedrijven worden uitgereikt en bedrijven die al zo’n certificaat hebben kunnen in dit project volgende stappen zetten.


Circulaire economie:
Binnen de circulaire economie worden grondstof en afvalketens gesloten en wordt bij productie100 % hernieuwbare energie gebruikt. De Circulaire economie richt zich nadrukkelijk op waarde creatie bij bedrijven en producten. Om ketens te sluiten is veelal een herontwerp noodzakelijk van een bestaand product. Het productieproces wordt ingericht volgens de principes van Cradle to Cradle™.
Om tot een circulaire economie te komen zijn vaak ook andere business concepten nodig: Consumenten huren een dienst in plaats dat zij een product kopen. Via een nieuwe retour logistiek wordt het product na de gebruiksfase ingezameld en uit elkaar gehaald, waarna de afzonderlijke grondstoffen opnieuw hoogwaardig kunnen worden toegepast. Kleinere bedrijven hebben moeite om dergelijke grote stappen te nemen of mogelijkheden daarvoor goed in kaart te brengen.

Stap 1 – van peloton naar Koploper in duurzaam ondernemen

Uitvoering DZyzzion ism AssenvoorAssen – programmaduur 9 maanden.

Deelnemers sluiten zich aan bij het MVO-platform Assen en krijgen een Koploperprogramma waarbij ze :

  1. inzicht krijgen in de ontwikkelingen die leiden tot de circulaire economie
  2. met ondersteuning hun eigen bedrijf/organisatie gaan doorlichten op MVO- en milieuprestaties, inclusief de CO2-footprint
  3. de uitkomsten daarvan bespreken met de andere deelnemers en de adviseur, zodat ze hun eigen MVO-ontwikkelplan kunnen maken
  4. een aanvraag in kunnen dienen voor de toekenning van een MVO-certificaat van de MVO-Alliantie Noord Nederland.
  5. handreikingen krijgen om zich met het bedrijf/de organisatie naar klanten/consumenten en samenleving met MVO te onderscheiden en onderscheidend te zijn met MVO bij offertes en aanbestedingen.

Deze stap wordt afgesloten met een lokaal ‘Koplopersymposium’ als onderdeel van de agenda van het MVO platform Assen. Deelnemers kunnen zich hier profileren als duurzame Koploper en daarmee andere ondernemers enthousiasmeren om zich aan te sluiten. De deelnemers krijgen dan ook door de wethouder Economische Zaken van Assen het MVO-certificaat van de MVO-Alliantie uitgereikt.

In Friesland en Groningen heeft het Koploperproject inmiddels haar succes bewezen.  Lees hier meer informatie over deze aanpak.

In Drenthe zal het project ook worden begeleid door DZyzzion. Er zullen lokale professionals worden ingeschakeld om de deelnemende bedrijven te begeleiden. Zij zullen door DZyzzion worden opgeleid tot MVO-adviseur en gedurende het project worden begeleid (learning on the job). De opleiding en inzet van deze professionals kan ook onderdeel zijn van een leer-werktraject in het kader van re-integratie op de arbeidsmarkt.


In een Koploperproject gaan bedrijven negen maanden lang praktisch met elkaar aan de slag met duurzaam ondernemen. Ze worden daarin gecoacht door een expert, maar leren ook veel van elkaar. In de afgelopen 6 jaar hebben in Friesland, Groningen en daarbuiten al zo’n 250 bedrijven meegedaan. Na een grondige nulmeting, stellen ze een praktisch actieplan op en leren ook beter communiceren over MVO. Tijdens het project zelf worden vaak al eerste stappen gezet, zoals het opstellen van MVO-beleid, het nemen van energie- en waterbesparingsmaatregelen, het scheiden van afval, het inkopen van groene stroom of het beter betrekken van medewerkers. Ook na het project worden op alle fronten (people, planet en profit) bewustere keuzes gemaakt.

Een recente evaluatie door de Provincie Friesland concludeert dat het project een grote bijdrage levert aan de duurzaamheidsdoelen van de provincie en een redelijke bijdrage aan de economische doelen. Een paar cijfers (KP = Koploperproject) uit de enquête:

  • 83% vindt het KP een goed instrument om het MKB te helpen
  • 95% denkt door KP meer na over duurzaamheid
  • 72% gaat door KP energiebesparingsmaatregelen treffen
  • 44% heeft/gaat door KP duurzame energie opwekken
  • 28% is door KP overgestapt op groene stroom
  • 60% heeft door KP besparingen getroffen op transportbrandstoffen
  • 40% heeft door KP maatregelen getroffen op afvalreductie en grondstoffenbeheer
  • 23% is door KP meer Fairtrade producten gaan gebruiken
  • 21% geeft omzettoename door KP aan
  • 72% heeft door KP kostenbesparende maatregelen genomen
  • 49% gaat door KP meer samenwerken met andere bedrijven
  • 31% heeft (of zal) door KP nieuwe innovatieve producten/diensten ontwikkeld

 Enkele voorbeelden van innovatieve producten en diensten, die bedrijven hebben ontwikkeld naar aanleiding van hun deelname aan het Koploperproject:

  • Bouwbedrijf Posthumus paste bij de nieuwbouw van het kantoorpand van De Jong Gorredijk clickbricks (Cradle to cradle) toe.
  • Friesland Lease ontwikkelde het succesvolle concept van de Leasefiets.
  • Sijperda Verhuur heeft voor zijn verhuurassortiment een duurzaamheidslabel geïntroduceerd ‘Sijperda Duurzaam’.
  • BKF Kraanverhuur biedt klanten de mogelijkheid om CO2-neutraal hijsen toe te passen.
  • Bewegingscentrum Drachten wekt energie op met behulp van fitnessapparatuur met dynamo’s.

 Naar aanleiding van het Koploperproject is de website Goodstart (goodstartnederland.nl) ontwikkeld, waarop allerlei voorbeelden zijn opgenomen over duurzame projecten en investeringen door bedrijven.


Stap 2 – CE-masterclasses

Uitvoering Rabobank Assen-Noord Drenthe ism Rabobank Nederland en het MVO platform Assen.

1-2 masterclasses voor grote regionale ondernemingen/organisaties en op geleide van de vraag enkele maatwerk-masterclasses voor lokale MKB bedrijven.

Naast of als vervolg op het koploperprogramma worden bedrijven gestimuleerd om deel te nemen aan een CE-masterclass die de ondernemer meeneemt in de bredere ontwikkelingen van de circulaire economie en het duurzaam ondernemerschap dat daarvoor nodig is. Aan het eind van deze masterclass weet de deelnemer op welke terreinen ontwikkeling en innovatie nodig is en met welke partijen (keten/branche) daarbij kan worden samengewerkt.

De inhoud van een Masterclass voor een groep ondernemers (minimaal 5 en maximaal 10) wordt samengesteld op basis van de vastgestelde doelen en uitgangspunten. De samenstelling van de groep wordt bepaald door de dominante, CE-geschikte, sectoren in het werkgebied en door de positieve houding en interesse die een ondernemer/directeur in het onderwerp heeft. Dit is maatwerk. Voor MKB ondernemers krijgt de masterclass dan ook een andere inhoud (en andere inleiders) dan voor grote ondernemingen. Ondernemers die zich op bepaalde CE-terreinen al onderscheiden hebben, kunnen worden gevraagd om die kennis en ervaring met de masterclass-deelnemers te delen.

Het doel van elke masterclass is het verkennen wat de potentie is van CE voor het werkgebied en voor de deelnemende individuele ondernemers – ook in de vorm van gezamenlijke kansen. Als de deelnemers na afloop van de masterclass besluiten dat er voldoende potentie is om verder aan de slag te gaan, kan gekozen worden voor vervolgstappen op regionaal niveau om de reikwijdte van de samenwerking tussen ondernemers en het benutten van kansen te vergroten (ketenprojecten).

Bij deze masterclass wordt gebruik gemaakt van de door de Rabobank opgedane kennis uit de CE-Challenge.


CE challenge
Het doel van de Circular Economy Challenge is ideeën uit de circulaire economie te gebruiken om nieuwe zakelijke kansen te creëren. Ook de Rabobank ziet de Circular Economy Challenge als een veelbelovend alternatief voor het huidige lineaire model van ‘take, make, waste’ doordat grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen niet langer worden uitgeput.

 In de eerste editie van de Circular Economy Challenge, waarbij acht bedrijven in een vijftal workshops van de Rabobank met het concept van de circulaire economie aan de slag gaan, deden acht grotere ondernemingen mee. Daarbij kwamen de deelnemers uit de automotive- en food & agri-sector. In een tweede editie richt de Rabobank zich op een aantal regio’s. Naast bedrijven uit het Groene Hart komen er challenges in onder andere Amsterdam en Friesland. Dit programma duurt een jaar: van het opstellen van een regioscan, waarin interessante bedrijven door de Rabobank worden geselecteerd, tot aan het uitwerken van een actieplan. De kennis en ervaringen van dit programma worden beschikbaar gesteld voor een programma op maat binnen het project ‘Koplopers in duurzaam ondernemerschap’.


Stap 3 – product en proces innovatie: verduurzaming van product of bedrijf

Uitvoering Milieufederatie Drenthe en de MVO-Alliantie – duur: afhankelijk van het gekozen project 6-24 maanden.

Aansluitend wordt de derde stap gezet om in alliantieverband met bedrijven samen te werken aan innovatieprojecten gericht op de circulaire economie. Hierbij worden begeleiding en faciliteiten geboden aan ondernemers.

In deze stap wordt gekeken naar de mogelijkheden die een bedrijf heeft om grondstof en energieketens te sluiten, uitgaande van de stelregel ‘Afval is Voedsel’. Met diverse specialisten en ontwerpers kijken we naar de samenstelling en het ontwerp van het product cq de keten zelf. Zijn er aanpassingen in mogelijk om na de levensfase grondstoffen hoogwaardig terug te winnen? Kan er bespaard worden op energie en grondstoffen?

Ook kijken we naar de gebruiksfase en naar het ‘afval’ stadium. Hoe kunnen we de grondstoffen na de gebruiksfase terugwinnen? Welke ketenpartners zijn daarvoor nodig en welke processtappen moeten worden doorlopen? Waar nodig kijken we naar nieuwe economische concepten als lease en nieuwe logistiek cq inzamelconcepten. Alles met als doel grondstofketens sluiten en CO2 uitstoot te verminderen – en zo bedrijven economisch en maatschappelijk te versterken.

Afhankelijk van de bedrijven/organisaties die dit traject in willen gaan worden begeleiding en activiteiten ingevuld. Daarbij gaat het om maatwerk, maar als uitgangspunt nemen de volgende activiteiten:

  • We organiseren minimaal 4 werk en ontwerpsessies met bedrijf, haar ketenpartners en specialisten
  • We brengen samen met bedrijf en adviseurs grondstoffen en mogelijkheden rondom een product/keten in kaart.
  • We begeleiden herontwerpen van producten, ketens, energie- of grondstofgebruik samen met onderzoekstinstellingen, productontwerpers, adviseurs.
  • We brengen innovatiestappen in kaart samen met partners als de Kamer van koophandel en andere duurzaam ondernemers.
  • We begeleiden noodzakelijk onderzoek naar product- of keteninnovatie. Dat doen we zo nodig met goede research insituten als TNO of anderen.
  • We begeleiden onderzoek naar de bijbehorende business case. Dat doen we onder andere samen met economieafdelingen van Universiteiten en Hogescholen.

De begeleiding van deze stap ligt in handen van de Natuur en Milieufederatie Drenthe of een andere partner van de MVO-Alliantie – afhankelijk van de deelnemende bedrijven. Daarin werken zij samen met diverse ontwerpers, specialisten en onderwijsinstellingen.

Specialisten die kunnen worden betrokken zijn onder andere: API, Stenden, Hunesus, Hanze Hogeschool, RUG, KAW, B&O architecten en MVO Nederland. Aan de NMF Drenthe en de MVO alliantie is het de taak om bij elk ketenproject de juiste specialisten pool op te zetten.


Voorbeeld keten aanpak: Hennep to House
In het innovatietraject Hennep to House heeft NMF Drenthe samen met bedrijven en onderzoeksinstituten het product Hennep isolatie aangepakt. Het doel: regionaal produceren van een duurzaam en schoon isolatiemateriaal, verbeteren van het product door gebruik van nieuwe productiemethoden en het regionaal sluiten van de bouw- en afvalketen.Samen met API uit Emmen en de universiteit van Bremen is fundamenteel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van productinnovatie en verbeteringen aan het productieproces. Met bouwondernemingen en duurzaamheidsadviseurs zijn de marketing van het materiaal en toepassingsmogelijkheden binnen de reguliere woningbouw onderzocht en in kaart gebracht.Samen met overheden is werk gemaakt van areaaluitbreiding van vezelhennep, o.a. in de gemeente Borger-Odoorn. Ook zijn er workshops georganiseerd rond het bouwen met vezelhennep en zijn er ontwerpen en berekeningen gemaakt van woningen met hennepisolatie.Naast een grotere Noordelijke markt voor hennep isolatie heeft dit traject geleid tot een nieuwe eigen hennep isolatielijn van Hempflax. De Natuur- en Milieufederatie fungeerde als trekker en ondersteuner van dit geheel. Zij bracht de specialisten samen, organiseerde werksessies en trad op als intermediair richting instanties als TNO en het Faser Institut in Bremen. Werk dat door Hempflax toentertijd niet gedaan kon worden.

De verbinding naar duurzame innovatie

Hoewel er een logische opbouw in de drie projectonderdelen zit, is het in de praktijk niet altijd nodig om die stappen sequentieel te zetten. Sommige bedrijven zullen na een CE-masterclass willen aansluiten bij een koploperproject om de strategie en processen van het eigen bedrijf door te lichten en te innoveren. Anderen hebben dit al gedaan en zijn toe aan het werken aan verduurzaming van de keten waarin zij actief zijn. In dit alliantieproject zien we de verbinding tussen bedrijven onderling en met experts als basis voor duurzame innovatie. De vormen waarin zij daar aan werken worden op basis van hun vraag aangeboden. Het MVO platform Assen biedt een basis om de kennis en inzichten daarover steeds met anderen te delen.

 

 

De eerste keten: Zorggebouwen en faciliteiten

 Een van de belangrijke ketens uit Assen/Drenthe die wij binnen deze alliantie en via dit samenwerkingsproject willen verduurzamen is de zorg. We starten rond regionale zorginstellingen en hun leveranciers een alliantieproject en koppelen dat aan een vervolg op de Noordelijke zorgexpeditie met MVO Nederland. De voorbereidingen voor dit project zijn al in gang gezet. Het is de bedoeling om vanuit Drenthe zorginstellingen en hun leveranciers samen te laten werken aan duurzaamheidsthema’s als duurzaam vastgoed, energiebesparing en CO2-reductie, gezonde voeding, minder afval, textielreiniging met minder waterverspilling, slimme mobiliteit en transport enz. Ook hier gaat het om concrete, meetbare milieuresultaten.

Daarin gaan we uit van de koploperaanpak: Met de groep bedrijven/organisaties en hun ketenpartners wordt als start een werkconferentie georganiseerd, waar de ketens en de innovatie/duurzaamheidsvraagstukken in kaart worden gebracht. Vervolgens gaan ketengroepen met elk vraagstuk aan de slag om de betreffende keten te verduurzamen en daar innovatieve oplossingen bij te bedenken. Aan het eind worden deze oplossingen bij elkaar gebracht in een werkconferentie waar de ketens gekoppeld worden en verdere afspraken tussen ketenpartners gemaakt worden.

Ook wordt dan de ‘profit’ van de resultaten in kaart gebracht in de zin van kostenbesparingen voor de ketenpartners, milieu-opbrengsten (bv CO2 reductie en waterverbruik) en zo mogelijk ook de maatschappelijke (werkgelegenheid) waarden bepaald. Voor een aantal zorginstellingen of ketengroepen binnen de zorg wordt een masterclass georganiseerd waarin dieper wordt ingegaan op de mogelijkheden van de circulaire economie. Binnen de ketengroepen wordt naar aanleiding hiervan gekeken naar de mogelijkheden en wensen om op product of procesniveau een specifieke keten, gebouw of productgroep te verduurzamen volgens de ‘wetten’ van de circulaire economie.

Het kan daarbij bijvoorbeeld ook gaan over het verduurzamen van mobiliteit binnen de zorginstellingen (nieuw vervoersconcept of leaseproduct?), energieneutraliteit (via ESCO constructie naar verduurzaming van het vastgoed?) of de verduurzaming van voedselvoorziening en behoud van mineralen voor de regio.

 

Financiering

 Voor elke stap in dit drie-traps-raket project is eigenlijk sprake van een apart (deel)project met een eigen organisatie en financiering. De kracht ligt in de verbinding en synchronisatie die de organisatoren – de alliantiepartners- met elkaar tot stand brengen. Deze partners investeren zelf in menskracht en middelen voor de organisatie van deze samenwerking. Per onderdeel wordt er een eigen bijdrage van deelnemers gevraagd en financiering gezocht in de vorm van subsidies. Het gaat in totaal om een bedrag van €209.500 over een periode van twee jaar of wel €104.7500 per projectjaar.